Tomaszów Lubelski

Współrzędne: 50°27′0″N 23°25′0″E / 50.45, 23.41667

Tomaszów Lubelski

Herb Tomaszowa Lubelskiego

Województwo

lubelskie

Powiat

tomaszowski (województwo lubelskie)

Gmina
- rodzaj

Tomaszów Lubelski
miejska

Założono

1590

Prawa miejskie

1621

Burmistrz

Ryszard Sobczuk

Powierzchnia

13,29 km²

Położenie (punkt)

50° 27' N
23° 25' E

Wysokość

270 - 290 m n.p.m.

Ludność (2007)
• liczba
• gęstość

20 222
1522 os./km²

Strefa numeracyjna
(do 2005)

Kod pocztowy

22-600

Tablice rejestracyjne

LTM

Położenie na mapie Polski

Tomaszów Lubelski

TERC10
(TERYT)

3060818011

Miasta partnerskie

Kiwerci

Urząd miejski³

ul. Lwowska 57 22-600 Tomaszów Lubelski
tel. 84 664-37-40; faks 84 664-22-43
(e-mail)

Strona internetowa miejscowo�ci

Tomaszów Lubelski to miasto i gmina w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim przy granicy z Ukrainą. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego. Leży na Roztoczu Środkowym, nad Sołokiją.

Według danych z 30 czerwca 2007, miasto miało 20 222 mieszkańców².

Przemysł środków transportu, spożywczy (przetwórstwo owoców i warzyw).

Węzeł dróg wojewódzkich nr 850 oraz nr 853, a także drogi krajowej nr 17. Miasto jest bazą wypadową na Roztocze.

[edytuj] Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002⁶, Tomaszów Lubelski ma obszar 13,33 km², w tym:

użytki rolne: 48%
użytki leśne: 9%

Miasto stanowi 0,9% powierzchni powiatu.

[edytuj] Historia^[1]

Kamienica w śródmieściu

Centrum Tomaszowa

[edytuj] Początki miejscowości Tomaszów Lubelski

Początki miejscowości sięgają pierwszych lat XVII w., kiedy to z inicjatywy kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamojskiego powstała nad rzeką Sołokiją osada zwana – od herbu Zamojskich – Jelitowem. W 1613 została przemianowana na Tomaszów. Jej dalszemu rozwojowi sprzyjało korzystne położenie na szlaku handlowym łączącym centrum kraju z południowo-wschodnimi kresami.

W 1621 osada uzyskała od Tomasza Zamojskiego prawa miejskie, co zostało zatwierdzone przez króla Zygmunta III Wazę, który nadał też miastu ważny wówczas przywilej: prawo składowania soli. Od tamtej pory nastąpił szybki rozwój miejscowo�ci, które ok. 1630 miało już prawie 4 tys. mieszkańców i kilka cechów rzemieślniczych.

Rozwój został zahamowany w połowie XVII w. na skutek wojen ze Szwedami i z wojskami Chmielnickiego a panujące wówczas epidemie przetrzebiły mieszkańców miejscowo�ci. Walki o sukcesję po zmarłym w 1665 III ordynacie zamojskim Janie pogorszyły tylko sytuację; w 1676 starosta jasielski Tomasz Brodecki splądrował miasto.

W II połowie XVIII w., w wyniku rozbiorów, Tomaszów znalazł się pod jurysdykcją austriacką. Miasto zastało w dużej mierze zniszczone na skutek pożaru, który wybuchł w 1775. Pod koniec XVIII w. Andrzej Zamojski i jego syn Aleksander próbowali poprawić ekonomiczną kondycję dóbr ordynacji zamojskiej. W l. 1794-1830 w Tomaszowie istniała znana wytwórnia fajansów. W czasie, gdy trwały wojny napoleońskie, miasto znalazło się na pewien czas w obszarze Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim – w Królestwie Kongresowym.

[edytuj] Czasy zaborów i powstań w Tomaszowie Lubelskim

W XIX w. podczas powstania listopadowego w Tomaszowie formowano pułk ochotniczy pod nazwą "Złota Chorągiew Wolności" a w czasie powstania styczniowego miasto było siedzibą terenowych władz powstańczych, tzw. Tomaszowskiego Rządu Wolności.

20 stycznia 1863 r. Polacy w ramach powstania styczniowego zajęli ważny strategicznie Tomaszów. Cztery dni później wkroczył do miejscowo�ci płk. Emanow.

Krwawy dzień w Tomaszowie Ordynackim i rzeź mieszkańców dokonana została przez rosyjski oddział Emanowa 5 lutego 1863 roku.

W dniu 19 lutego 1863 roku przeprowadzono ekshumację ofiar rosyjskiej rzezi. Komisja stwierdziła, że w poniosło śmierć 23 mieszkańców Tomaszowa, zastrzelonych z broni palnej, zarąbanych szablami, zakłutych bagnetami, a niektóre z ofiar miały odcięte palce u rąk podczas rabunku pierścieni przez Kozaków. Zginął także dr Żelkowski, którego ciało zabójcy wrzucili do płonącego domu oraz Żydówka, Ruchla Malarzowa, zmarła w wyniku odniesionych ran.

Od 1866 Tomaszów nie był już miastem należącym do ordynacji. W 1867 został siedzibą władz powiatowych.

[edytuj] I wojna światowa w Tomaszowie Lubelskim

W 1915, podczas I wojny światowej, w okolicach Tomaszowa doszło do bitwy wojsk rosyjskich z austriackimi. Po odzyskaniu niepodległości i wojnie polsko-bolszewickiej miasto odwiedził marszałek Józef Piłsudski. Nastąpił rozwój gospodarczy i kulturalny miejscowo�ci, rozbudowano szpital, powstały hale targowe, budynek sejmiku powiatowego i gimnazjum. Wychodziła lokalna gazeta samorządowa "Ziemia Tomaszowska".

[edytuj] II wojna światowa w Tomaszowie Lubelskim

7 września 1939, tuż po rozpoczęciu II wojny światowej miasto poniosło znaczne straty w wyniku niemieckiego bombardowania. W dniach 17–20 września 1939 zjednoczone armie "Kraków" i "Lublin" pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora stoczyły pod Tomaszowem bitwę z wojskami niemieckimi zakończoną kapitulacją sił polskich. Spóźniona odsiecz wojsk dowodzonych przez gen. Stefana Dąb-Biernackiego także skapitulowała 27 września a miasto znalazło się pod długotrwałą okupacją niemiecką, podczas której wymordowano prawie połowę mieszkańców. W tym okresie tomaszowianie brali udział w walkach z Niemcami, zarówno w otwartych bitwach (pod Wojdą w 1942, pod Zaborecznem w 1943) jak i w działaniach partyzanckich. 21 lipca 1944 po zaciętych walkach, w których brało także udział zgrupowanie AK dowodzone przez płk Wilhelma Szczepankiewicza, miasto zostało zajęte przez oddziały 23. Armii Gwardii I Frontu Ukraińskiego. W latach 1944–1965 w Tomaszowie funkcjonowało więzienie NKWD i UB nazywane "Smoczą Jamą".

Po wojnie miasto odbudowano, a w latach 60. i 80. XX w. rozbudowywano.

[edytuj] Architektura miejscowo�ci

Drewniany kościół z 1627r.

Cerkiew prawosławna

Państwowa Szkoła Muzyczna, dawniej Straż Pożarna

Lista zabytków chronionych prawem (rejestrowanych)^[2]

układ urbanistyczny
kościół pw. Zwiastowania NMP - drewiany kościół parafialny z 1627 roku, przebudowany w 1727 r., w ołtarzu umieszczony jest obraz Matki Bożej Szkaplerznej; w kościele zabytkowa drewniana dzwonnica zrębowa z XVIII w. oraz cmentarz kościelny (ul. Królewska 1),
cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja z 1889 roku (ul. 29 Listopada),
grobowiec rodziny Bujalskich i Bohlerów z przełomu XIX/XX wieku, na cmentarzu parafialnym,
willa z 1934 roku, obecnie stacja SAN-EPID (ul. 1 Maja 51),
budynek Wydziału Powiatowego Sejmiku Tomaszowskiego - budynek z 1925 roku, obecnie NBP (ul. 1 Maja 53),
Dom Związku Ziemian, budynek z 1930 roku, obecnie sąd rejonowy (ul. 1 Maja 55),
„Herbaciarnia” - dom drewniany z 1895 roku na Rynku,
szkoła, ob. Zespół Szkół. Ekonomicznych, - budynek wybudowany w latacvh 1923-25 (ul. Żwirki i Wigury 1),

Lista zabytków nierejestrowanych:

[edytuj] Turystyka

Atrakcje turystyczne:

zabytki miejscowo�ci
plebania z połowy XIX w.
Muzeum Regionalne im. Janusza Petera
cmentarz żydowski
Rezerwat przyrody "Piekiełko"

[edytuj] Demografia

Dane z 30 czerwca 2004²:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	20 261	100	10 609	52,4	9652	47,6
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	1520		795,9		724,1

Według danych z roku 2002⁶, średni dochód na mieszkańca wynosił 1367 zł.

[edytuj] Kościoły i związki wyznaniowe

Ołtarz w tomaszowskiej cerkwi

Katolicyzm

Parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa - ul. Lwowska
Parafia pw. Zwiastowania NMP - ul. Królewska
Parafia pw. Św. Józefa - ul. Paderewskiego

Prawosławie

Cerkiew św. Mikołaja - ul. Starocerkiewna

Protestantyzm

Kościół Zielonoświątkowy - Zbór w Tomaszowie Lubelskim

Inne

Świecki Ruch Misyjny "Epifania" - zbór w Tomaszowie Lubelskim, ul. 29-go Listopada.

[edytuj] Sport

TKS Tomasovia Tomaszów Lubelski - siatkówka kobiet
Tomasovia Tomaszów Lubelski - Piłka nożna mężczyzn

[edytuj] Kultura

Od 2006 roku odbywa się corocznie konwent fantastyczny Kreskon. Jest on organizowanym przez młodych fanów fantastyki (stowarzyszonych w Tomaszowskim Klubie Fantastyki "Szept Wschodu") spotkaniem ludzi o podobnych zainteresowaniach, na którym przewidzianych jest wiele atrakcji - spotkania z autorami, konkursy, prelekcje, dyskusje i inne.

W 2008 roku odbyła się pierwsza Rekonstrukcja Bitew pod Tomaszowem Udział w rekonstrukcji brały grupy Rekonstrukcji Historycznej z całej Polski,

[edytuj] Tomaszowscy "Żołnierze wyklęci" AK/WiN

Jan Leonowicz ps. "Burta" Dowódca Oddziału AK/WiN w rejonie Tomaszowa Lubelskiego
Stefan Kobos ps. "Wrzos", ostatni komendant Samodzielnego Obwodu WiN Tomaszów Lubelski

Ulica Lwowska

[edytuj] Związani z Tomaszowem Lubelskim

dr n. med. Renata Adamek - wykładowca akademicki, promotor zdrowia
Dorota Gardias-Skóra - prezenterka TVN
Mariusz Grad - poseł na Sejm, PO
ks. Franciszek Greniuk- polski duchowny katolicki
ks. Tadeusz Guz - filozof
Michał Karwan - polski piłkarz, zawodnik 1. ligi
Kazimierz Kubiszyn - lekarz, społecznik, malarz, poeta
Marcin Krawczyk - aktor
Jerzy Lewczyński - artysta fotografik
Stanisław Obirek - teolog, historyk, dziennikarz, pedagog
Joanna Pacuła - aktorka, gwiazda Hollywood
Leon Pinsker - lekarz, syjonistyczny pionier i aktywista, założyciel Chowewej Syjon
bp Jan Śrutwa - historyk Kościoła
Jan Świtka - prawnik
Marek Zub - trener piłkarski
Wojciech Żukowski - poseł na Sejm, PiS
Stanisław Majdański - poseł na Sejm X kadencji, senator IV kadencji

[edytuj] Sąsiednie gminy

Tomaszów Lubelski

Przypisy

↑ Historia miejscowo�ci Tomaszowa Lubelskiego w serwisie internetowym Urzędu Miasta
↑ wg rejestru KOBiDZ

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Tomaszów Lubelski

Oficjalna strona Tomaszowa Lubelskiego
Cmentarz żydowski
Mapy: Autopilot • Google Maps • Szukacz • Targeo • Zumi

Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Miasta województwa lubelskiego

Annopol • Bełżyce • Biała Podlaska • Biłgoraj • Bychawa • Chełm • Dęblin • Frampol • Hrubieszów • Janów Lubelski • Józefów • Kazimierz Dolny • Kock • Krasnobród • Krasnystaw • Kraśnik • Lubartów • Lublin • Łęczna • Łuków • Międzyrzec Podlaski • Nałęczów • Opole Lubelskie • Ostrów Lubelski • Parczew • Piaski • Poniatowa • Puławy • Radzyń Podlaski • Rejowiec Fabryczny • Ryki • Stoczek Łukowski • Szczebrzeszyn • Świdnik • Tarnogród • Terespol • Tomaszów Lubelski • Tyszowce • Włodawa • Zamość • Zwierzyniec